Diyarbakır’ın Çınar ilçesinde yer alan Şeyh Kasım Medresesi ve üzerindeki tarihi kasır, Osmanlı döneminden kalan önemli bir ilim merkezi olarak günümüze ulaşmaya çalışıyor. Ancak medresenin büyük bir bölümü yıkılmış ve kasır da tahribata uğramıştır. Bu yapılar, bölgenin tarihî ve kültürel mirası olarak korunmayı ve restore edilmeyi bekliyor.

Şeyh Kasım Medresesi’nin tarihi ve önemi nedir?

Çınar ilçesindeki Altunakar Mahallesi’nde bulunan Şeyh Kasım Medresesi, Osmanlı döneminde bölgenin önde gelen eğitim kurumlarından biri olarak kabul ediliyor. Dicle Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İrfan Yıldız, medresenin üzerinde daha sonra inşa edilen kasrın, burada görev yapan şeyhin ailesi için yapıldığını belirtiyor. Medresenin kesin inşa tarihi bilinmemekle birlikte, 2012-2013 yıllarında yapılan yüzey araştırmalarında medreseye vakfedilmiş ve günümüzde şeyhin soyundan gelen ailelerin elinde bulunan bir el yazması eserde, medresenin 1871 yılında vakfedildiği bilgisi ortaya çıkmıştır. Ayrıca Osmanlı arşivlerinde 1855 yılına ait belgeler de medresenin bu tarihten önce inşa edildiğine işaret etmektedir.

Prof. Dr. Yıldız, medresenin bölgedeki önemli ilim merkezlerinden biri olduğunu, çok sayıda öğrenci ve müderrisin burada yetiştiğini vurguluyor. Bazı rivayetlere göre medresede yetişen Şeyh Hasani Nurani adlı bir şeyh de bulunmaktadır. Bu durum medresenin tarihinin daha eski dönemlere uzanabileceğini düşündürmektedir.

Kasır ve mimari özellikleri nelerdir?

Şeyh Kasım’ın oğullarından Şeyh Nimetullah, 1900’lü yılların başında medresenin üzerine ailesi için bir kasır yaptırmıştır. Bu kasırın büyük bir bölümü günümüzde ayakta kalmıştır. Kasrın inşasında Mardin’den davet edilen Süryani ustalar ve Sarkis Lole’nin katkıları olmuştur. Kasrın mimarisinde ve süslemelerinde Mardin ekolünün izleri belirgindir. Özellikle bitki motiflerinin ağırlıkta olduğu süslemelerde Mardin taşı kullanılmıştır. Bu süsleme anlayışı, Mardin ve Midyat çevresindeki yapıların karakteristik özelliklerini yansıtmaktadır.

Medresenin mimari yapısı incelendiğinde, ortada koridor veya eyvan niteliğinde bir giriş bölümü olduğu, bu bölümün iki yanında öğrencilerin kaldığı odaların yer aldığı görülür. Medrese, hem dini hem de sivil mimari özellikleriyle bölgenin Orta Çağ dönemine ait önemli yapılarından biridir.

Restorasyon çalışmaları ve korunma durumu

Medrese ve kasrın korunarak gelecek nesillere aktarılması amacıyla bölgede kazı çalışmaları yapılmış ve medresenin temelleri ortaya çıkarılmıştır. Ayrıca alan için rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri hazırlanmıştır. Ancak yapının özel mülkiyete ait olması ve birden fazla mirasçının bulunması nedeniyle restorasyon çalışmaları henüz gerçekleştirilememiştir.

Prof. Dr. Yıldız, medresede bulunan yazma eserlerin sayısı hakkında kesin bilgi olmadığını, aile tarafından sadece bir yazma eserin kendilerine gösterildiğini ifade etmektedir. Tarihî yapının önemli bir turizm destinasyonunun üzerinde yer alması ve bölgenin kültürel mirası açısından büyük değer taşıması nedeniyle koruma altına alınması ve restore edilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Sonuç olarak, Şeyh Kasım Medresesi ve kasrı, Osmanlı döneminin önemli ilim ve mimari merkezlerinden biri olarak Diyarbakır’da ayakta kalmaya çalışan önemli bir kültürel mirastır. Bu yapıların korunması, bölgenin tarihî dokusunun ve kültürel zenginliğinin gelecek kuşaklara aktarılması açısından büyük önem taşımaktadır.

Sık sorulan sorular

Şeyh Kasım Medresesi ne zaman inşa edilmiştir?

Kesin inşa tarihi bilinmemekle birlikte, 1871 yılında medreseye vakfedildiğine dair belgeler bulunmaktadır.

Kasır kim tarafından ve ne zaman yaptırılmıştır?

Kasır, 1900’lü yılların başında Şeyh Kasım’ın oğlu Şeyh Nimetullah tarafından yaptırılmıştır.