Dijital cihazlar, telefonlar, tabletler, sosyal medya ve dijital oyunlar çocuklar ve gençlerin yaşamında giderek daha fazla yer tutuyor. Ancak bu durum, özellikle kontrolsüz kullanımlarda önemli sağlık risklerini beraberinde getiriyor. Acıbadem Bayındır İçerenköy Hastanesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı Uzmanı Dr. Nimtaj Abdullayeva, dijital bağımlılık ile normal kullanım arasındaki sınırın her zaman net olmadığını ve ailelerin çocukların sadece ekran süresine değil, aynı zamanda davranışlarındaki değişikliklere de dikkat etmesi gerektiğini ifade etti.

Dijital bağımlılığın beyindeki ödül sistemiyle ilişkisi nedir?

Uzman Dr. Abdullayeva, dijital bağımlılığın temelinde beynin ödül sistemiyle bağlantılı süreçlerin bulunduğunu belirtti. Dijital davranışlar, kişinin başlıca haz kaynaklarından biri haline geldiğinde, günlük yaşamda diğer etkinliklerden alınan tatmin azalabiliyor. Sosyal medya kullanımında sürekli kaydırma davranışı ya da dijital oyunlarda kazanılan küçük ödüller, bu davranışların tekrar edilmesini teşvik ediyor. Zamanla kişi, bu kullanımı kontrol etmekte zorlanabiliyor.

Dijital bağımlılığın çocuk ve gençlerin ruh sağlığı üzerindeki etkileri nelerdir?

Erken yaşta uzun süreli ekran maruziyetinin dil gelişiminde gecikme, yüz yüze iletişimde azalma ve duygu düzenleme güçlükleriyle ilişkili olduğu belirtiliyor. Ergenlik döneminde ise sosyal medyada sürekli kıyaslanma ve dış onay arayışının ön plana çıktığı vurgulanıyor. Aşırı sosyal medya kullanımı, olumsuz beden algısı, anksiyete, depresyon ve düşük benlik saygısı gibi sorunlarla bağlantılı bulunuyor. Kişinin kendi değerini beğeni veya takipçi sayısı gibi dijital göstergeler üzerinden değerlendirmesi önemli bir risk olarak öne çıkıyor.

Dijital oyunlarda ise kontrol kaybı, tolerans ve yoksunluğa benzer belirtiler gözlemlenebiliyor. Oyuna erişimin engellenmesi halinde sinirlilik ve ajitasyon yaşanabiliyor. Ayrıca konsantrasyon güçlüğü, uyku ve beslenmenin ihmal edilmesi, okul ve aile sorumluluklarının aksaması ile hareketsiz yaşamın getirdiği obezite riski de sorunlu oyun kullanımının günlük yaşamdaki etkileri arasında yer alıyor. Oyunlarda bölüm geçmek, görev tamamlamak veya yeni özelliklerin kilidini açmak gibi ödül mekanizmaları, kişiyi oyuna geri dönmeye teşvik ediyor ve oyun süresinin uzaması zaman algısını olumsuz etkileyebiliyor.

Çocuklar ve gençler dijital bağımlılık açısından neden daha riskli?

Doğduğu andan itibaren dijital cihazlarla büyüyen çocuk ve gençlerin ekran kullanımına çok erken yaşlarda başladığı belirtiliyor. Gelişmekte olan beynin yoğun dijital maruziyetten nasıl etkilendiğine dair araştırmalar devam etmekle birlikte, mevcut çalışmalar aşırı ekran kullanan çocuk ve gençlerde uyku kalitesinin düşebildiğini ve psikolojik sorunların daha sık görüldüğünü ortaya koyuyor. Bu nedenle ailelerin çocuklarının ekran kullanım süresinin yanı sıra davranışlarındaki değişiklikleri de yakından takip etmeleri gerekiyor.

Dijital kullanım sorgulandığında çocuk veya gençte aşırı sinirlilik, savunmacı davranışlar veya kaygı gibi belirtiler dikkat çekiyor. Ayrıca dalgınlık, bulunduğu ana odaklanmakta güçlük yaşama ve günlük rutinlerde, önceliklerde ya da arkadaş çevresinde gözle görülür değişiklikler de ortaya çıkabiliyor. Dr. Abdullayeva, "Herkes yapıyor", "O kadar da kötü değil" veya "Abartıyorsun" gibi ifadelerin davranışı normalleştirme eğilimi gösterebileceğine işaret etti.

Ailelerin dijital bağımlılıkla mücadelede rolü nedir?

Uzman, dijital bağımlılığın önlenmesinde ailelerin kritik bir rolü olduğunu vurguladı. Çocuklara cep telefonu ve tabletin mümkün olduğunca geç yaşta verilmesi, küçük yaşlardan itibaren ekran kullanımı için zaman ve ortam sınırlarının oluşturulması öneriliyor. Ebeveynlerin kendi dijital kullanım alışkanlıkları da çocuklar üzerinde etkili olduğundan, aile yemekleri ve birlikte geçirilen zamanlarda ekranların kapatılması, iletişimin artırılması ve boş zamanların spor, dans, müzik veya kitap okuma gibi ekran dışı etkinliklerle değerlendirilmesi önem taşıyor.

Ekranların çocukları oyalamak, susturmak ya da öfke nöbetlerini sonlandırmak amacıyla kullanılmaması gerektiği belirtiliyor. Teknolojinin rahatlama ve stres azaltmanın tek yolu haline gelmesi, ileride sorunlu kullanım riskini artırabilir. Uyku saatinden 30-60 dakika önce ekran kullanımının sonlandırılması ve cihazların yatak odasından çıkarılması, sağlıklı uyku alışkanlıklarının desteklenmesine katkı sağlıyor.

Dr. Abdullayeva, dijital teknolojilerin günlük yaşamın doğal bir parçası olduğunu belirterek, "Mesele teknolojinin iyi veya kötü olması değil, onunla kurulan ilişkinin nasıl olduğu. Çocukların sağlıklı dijital alışkanlıklar geliştirebilmesi için farkındalık oluşturmak, yaşına uygun sınırlar koymak ve ebeveyn olarak doğru model olmak en güçlü koruyucu araçlar arasında yer alıyor" dedi.

Sık sorulan sorular

Dijital bağımlılık ile normal kullanım arasındaki fark nasıl anlaşılır?

Uzmanlar, dijital bağımlılıkta normal kullanım ile sorunlu kullanım arasındaki sınırın her zaman kolay fark edilmediğini, ailelerin çocukların ekran süresi ve davranışlarındaki değişiklikleri takip etmesi gerektiğini belirtiyor.

Sosyal medya kullanımı çocukların ruh sağlığını nasıl etkiler?

Sosyal medya, çocuklarda olumsuz beden algısı, anksiyete, depresyon ve düşük benlik saygısı gibi sorunlara yol açabilir; ayrıca beğeni ve takipçi sayısı gibi dijital göstergelerle kendi değerini değerlendirme riski vardır.

Dijital oyunların çocukların günlük yaşamına etkileri nelerdir?

Dijital oyunlarda kontrol kaybı, uyku ve beslenme düzeninde bozulma, okul ve aile sorumluluklarının aksaması, sinirlilik ve hareketsiz yaşam nedeniyle obezite riskinin artması gibi olumsuz etkiler görülebilir.

Konuyla ilgili