Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi (ÇOMÜ) İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, yaptığı araştırmalar sonucunda Bilge Kağan’ın Orhun Vadisi’nde bir saray şehri inşa ettirdiğini ortaya koydu. Bu önemli keşif, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Sinoloji Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Gürhan Kirilen’in 13. yüzyıla ait bir şiirde yer alan açıklama notunu fark etmesiyle başladı.

Prof. Dr. Kirilen, Kitan asıllı şair ve devlet adamı Yelü Zhu’nun yazdığı şiirde Bilge Kağan’ın saray kentinden söz edildiğini belirledi. Bu bilgi üzerine ÇOMÜ’den Doç. Dr. Erkoç ile paylaşılan konu, kapsamlı araştırmalarla desteklendi. Yapılan incelemeler, saray şehrinin günümüzde Moğolistan sınırları içinde Hotont kasabasında bulunduğunu gösterdi.

Bilge Kağan’ın saray şehri nerede ve nasıl keşfedildi?

Doç. Dr. Erkoç, keşfin başlangıcını şu sözlerle anlattı: "Meslektaşım Prof. Dr. Gürhan Kirilen, 13. yüzyılda yazılmış bir şiirin açıklama notunda saray şehrinden bahsedildiğini fark etti. Ben de bu metinden önceden haberdar değildim çünkü tarihçiler genellikle edebiyat metinlerine çok yönelmiyor. Ancak bu örnek, tarih çalışmalarında edebiyat metinlerine de bakmanın önemini gösterdi."

Yelü Zhu, Kitan kökenli bir şair ve devlet adamı olarak gençliğinde bölgeden geçmiş, babası ise Cengiz Han’ın vezirlerinden biri olan Yelü Chucai’dir. Şiirde, Moğol başkenti Karakurum’un 35 kilometre kuzeybatısında veya Kül Tigin Yazıtı’nın 35 kilometre güneybatısında Bilge Kağan’ın saray şehrinin yer aldığı belirtiliyor. Bu açıklama, saray kalıntılarının Yelü Zhu’nun yaşadığı dönemde hâlâ görünür olduğunu ortaya koyuyor.

Orhun Vadisi’nin tarihi ve şehircilik önemi

Doç. Dr. Erkoç, Hotont kasabası ve çevresinin tarih boyunca Türk ve bozkır devletlerinin idare merkezi olduğunu vurguladı. Göktürklerden sonra Uygurların da bu bölgeye hakim olduğunu, Orhun Nehri kıyısında Ordu Balık ya da Karabalgasun adlı başkentlerinin bulunduğunu söyledi. Bu yerleşimlerin saray şehrine yaklaşık 15 kilometre mesafede olduğunu belirtti.

Moğol İmparatorluğu’nun başkenti Karakurum’un ise 1230’lu yıllarda Ögeday Kağan tarafından kurulduğunu hatırlatan Erkoç, bu yerleşimin Bilge Kağan’ın eski topraklarına yakın mesafede olduğunu ifade etti. Çincede "gong" kelimesinin saray, "cheng" kelimesinin ise şehir anlamına geldiğini, bu terimlerin saray şehrinin etrafının surlarla çevrili olduğunu gösterdiğini anlattı.

Bilge Kağan’ın saray şehri yaptırma girişimi Çin kaynaklarında da yer alıyor. Kaynaklarda, Bilge Kağan’ın etrafı surlarla çevrili bir başkent kurmak ve içine Budist ile Taoist tapınaklar inşa ettirmek istediği belirtiliyor. Ancak danışmanlarından Tonyukuk’un, "Bizim avantajımız hareketli yaşamamızdır, sabit şehir yaparsak düşmanın eline geçebilir" diyerek karşı çıktığı ve bu nedenle projenin iptal edildiği aktarılıyor. Erkoç, bu anekdotun Göktürk yazıtlarında değil Çin kaynaklarında yer aldığını ve doğruluğunun kesin olmadığını söyledi. Yine de sarayın yapıldığına dair bulguların olduğunu ekledi.

Uydu görüntüleri ve arkeolojik çalışmaların önemi

Hotont kasabasında yapılan uydu görüntüleri incelemelerinde birden fazla yapı izi tespit edildiğini bildiren Doç. Dr. Erkoç, bu yapıların doğrudan Bilge Kağan’ın sarayına mı ait yoksa sonraki dönemlere mi ait olduğu henüz bilinmediğini belirtti. Arkeolojik yüzey araştırmaları ve kazıların yapılması gerektiğini, bu konuda girişimlerin planlandığını ifade etti.

Çin kaynaklarının Göktürkler hakkında basmakalıp ifadeler kullandığını, örneğin Göktürklerin sadece göçebe oldukları yönündeki görüşlerin gerçeği yansıtmadığını vurgulayan Erkoç, Orhun Yazıtları’nda ve bölgedeki diğer kalıntılarda şehirlerin ve kalelerin varlığının kanıtlandığını söyledi. Uygurlar döneminde Orhun Vadisi’nde 50 civarında yerleşim tespit edildiğini aktardı.

Son olarak, Doç. Dr. Erkoç, "Çin kaynaklarındaki ’Göktürkler göçebeydi’ ifadesi aslında çok basit bir yaklaşım. Bölgede pek çok yerleşim bulunuyor. Önümüzdeki yıllarda Moğolistan’daki eski Türk şehircilik tarihi hakkında bilgilerimiz önemli ölçüde değişebilir" dedi.

Sık sorulan sorular

Bilge Kağan’ın saray şehri nerede bulundu?

Moğolistan’daki Hotont kasabasında olduğu uydu görüntüleri ve tarihi metinlerle tespit edildi.

Bu keşif nasıl ortaya çıktı?

Prof. Dr. Gürhan Kirilen’in 13. yüzyıldan kalma bir şiirdeki açıklama notunu fark etmesiyle başladı.

Çin kaynaklarındaki Göktürkler hakkındaki bilgiler doğru mu?

Araştırmalar, Göktürkler’in sadece göçebe olmadığını, bölgede birçok yerleşim ve şehir kurduklarını gösteriyor.