Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi tarafından düzenlenen "Edebiyat Mahfili" programında Prof. Dr. Lokman Turan, divan şiirini Türkçenin iki farklı tarihî dışlamaya karşı kazandığı önemli bir edebi zafer olarak değerlendirdi. Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi olan Turan, 21 Kasım Cumartesi akşamı EBB Dil ve Edebiyat Konağı’nda "Divan Şiiri Türkçenin Zaferidir" başlıklı bir konferans verdi.
Divan şiiri hangi dışlamalarla karşılaştı?
Prof. Dr. Turan, divan şiirinin tarih boyunca iki ayrı dışlamayla mücadele ettiğini anlattı. İlk olarak 13. ve 14. yüzyılda Anadolu’nun okumuş çevrelerinde Türkçenin yüksek şiir ve ilim dili olarak yeterince değer görmediğini belirtti. İkinci dışlamanın ise 19. yüzyıldan itibaren ortaya çıktığını, bu dönemde Türkçe yazılmış divan şiirinin Türk edebiyatına aidiyeti konusunda şüphelerin doğduğunu söyledi.
Turan, bu ikinci dışlamaya örnek olarak Ziya Paşa’nın 1868 yılında yayımlanan "Şiir ve İnşâ" adlı makalesini gösterdi. Makalenin sahibi Ziya Paşa’nın aslen Erzurumlu olduğunu ve divan şiirine yönelik eleştirilerinin arasında Hasankaleli Nef’î’nin eserlerinin de bulunduğunu aktardı. Nef’î’nin mahlasını ise Gelibolulu Mustafa Âlî’nin verdiğini, bu kişinin bir dönem Erzurum’da defterdarlık yaptığını ifade etti. Turan, "Hükmü veren de, hakkında hüküm verilen de bu şehrin evladıdır; bu dava biraz da Erzurum’un davasıdır." dedi.
Türkçenin divan şiirindeki yeri ve önemi nedir?
Konferansında temel görüşünü açıklayan Turan, divan şiirinin hasımının ne Arapça ne de Farsça olduğunu, bu dillerin şiirin sermayesi olduğunu söyledi. Asıl karşıtlığın iki hükümle ilgili olduğunu belirtti: Yedi asır önce Anadolu’nun okumuş çevreleri Türkçeyi yüksek şiir dili olarak kabul etmiyordu, son 150 yıldır ise "Bu şiir bizim değildir" deniliyordu. Turan, "Bu şiir bizimdir, Türkçedir ve divan şiiri Türkçenin en önemli zaferlerinden biridir." ifadesini kullandı.
Prof. Dr. Turan, Âşık Paşa’nın Garîbnâme adlı eserindeki "Türk diline kimsene bakmaz-ıdı" mısrasına dikkat çekti. Burada geçen "kimsene"nin halkı değil, Türkçeye ilmî ve edebî değer vermeyen okumuş çevreleri kastettiğini vurguladı. Halkın zaten Türkçe konuştuğunu, bu yüzden zaferin Türkçenin yaygınlaşması değil, yüksek şiirin dili olarak kabul görmesi olduğunu belirtti.
Turan, Türkçenin İslâm medeniyeti içindeki gelişimini "biat" ve "zafer" kavramlarıyla açıkladı. "Biat" köklü bir dilin İslâmî anlam dünyasını kendi diliyle ifade etmesi anlamına gelirken, "zafer" ise Türkçenin Farsçanın hâkim olduğu yüksek şiirde kendi büyük şairlerini ve edebî ölçülerini oluşturmasıdır. Bu sürecin örnekleri arasında Kutadgu Bilig, Yûnus Emre’nin şiirleri, Âşık Paşa’nın Garîbnâme’si ve Erzurumlu Mustafa Darîr’in 14. yüzyılda Kahire’de yazdığı Türkçe siyer yer alıyor. Zafer aşamasında ise Ali Şîr Nevâî, Necâtî, Fuzûlî ve Bâkî gibi şairler Türkçenin yükselişini temsil ediyor.
Turan, bu "önce biat, sonra zafer" yorumunun Anadolu merkezli bir gelişmeyi anlattığını, ancak Türkçenin İslâmiyet öncesindeki köklü yazı ve devlet dili geçmişinin unutulmaması gerektiğini de hatırlattı.
Osmanlı döneminde 15. yüzyılın sonlarından itibaren Türkçenin yüksek şiirde başlıca dil haline geldiğini belirten Turan, bunun Arapça ve Farsçanın tamamen terk edilmesi anlamına gelmediğini söyledi. Gazel ve kasidede Türkçenin ölçü haline geldiğini vurgulayarak, "Farsça şiir söylemek artık bir hünerdi, ölçü Türkçeydi." dedi. Necâtî’nin sonraki şairlere örnek olması da Türkçe şiirin kendi ustalarını yetiştirmesinin delili olarak gösterildi.
Divan şiirinde Arapça ve Farsça kelimeler bulunmasına rağmen dilin Türkçe sayılmaması görüşünü Bâkî’nin hazan gazelinden bir beyitle eleştirdi. Beyitte yabancı kökenli kelimeler olsa da fiillerin, hâl eklerinin ve cümle yapısının Türkçeye ait olduğunu ifade etti. Turan, "Bir dili kelime değil, cümle kurar." diyerek dilin gücünün kelimeler arasındaki ilişkilerde olduğunu belirtti. "Hükmeden Türkçeyse alınan kelime işgal değil, ganimettir." ifadesini kullandı.
Konferansını yine Bâkî’nin beytine dönerek tamamlayan Turan, bu tarihî yolculuğun anahtar kelimesinin "itibar" olduğunu söyledi. "Bu şiirde Türkçe itibardan düşmedi. Bir zamanlar Türkçeye itibar etmeyen okumuşlar, Türkçe şiir söyleyerek itibar kazandı. Bu sebeple divan şiiri Türkçenin zaferidir." sözleriyle konuşmasını sonlandırdı.
Sık sorulan sorular
Divan şiiri neden Türkçenin zaferi olarak değerlendiriliyor?
Divan şiiri, Türkçenin yüksek şiir dili olarak kabul edilmediği iki farklı dönemde Türkçenin edebi itibar kazanmasını sağladı.
Prof. Dr. Lokman Turan divan şiirinin hangi iki dışlamayla karşılaştığını belirtti?
Birincisi 13. ve 14. yüzyılda Türkçenin yüksek şiir dili olarak görülmemesi, ikincisi ise 19. yüzyılda divan şiirinin Türk edebiyatına aidiyetinin sorgulanmasıdır.
Divan şiirinde Arapça ve Farsça kelimelerin kullanımı nasıl değerlendiriliyor?
Bu kelimeler dilin işgali değil, Türkçenin zenginliği olarak görülüyor ve dilin esas yapısı cümle kurma biçimiyle Türkçedir.
Foto Galeri (6 fotoğraf)
Kaynak: İHA




