Çocukluk ve bebeklik döneminde uyku, sadece dinlenme değil; kemik gelişimi, bağışıklık sistemi güçlenmesi, öğrenilen bilgilerin hafızaya kaydedilmesi ve duygusal olgunlaşma gibi pek çok gelişim sürecinin temelini oluşturuyor. Medicana Sağlık Grubu Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı Dr. Özge Yendur, uyku ile büyüme arasındaki bilimsel ilişkiye dikkat çekerek ailelere önemli bilgiler aktardı.
Büyüme hormonu ve uyku arasındaki ilişki nedir?
Dr. Yendur, büyüme hormonunun (somatotropin) vücudun biyolojik saatiyle (sirkadiyen ritim) uyum içinde çalıştığını belirtti. Çocuklarda büyüme hormonunun yaklaşık %60-70’inin uyku sırasında salgılandığını, özellikle uykuya geçişten 60-90 dakika sonra başlayan NREM Evre 3 yani derin uyku evresinde hormonun en yüksek seviyeye ulaştığını anlattı. Bu hormonun gece 22.00 ile 04.00 saatleri arasında yoğun olarak salgılandığını ifade eden uzman, uyku bölünmesi, geç yatma ve derin uykuya geçememenin büyüme hormonu salınımını doğrudan olumsuz etkilediğini vurguladı.
Uyku kalitesinin bozulması durumunda büyüme hormonunun etkinliğinin azaldığını, bunun da çocukların boy uzamasını yavaşlattığını söyledi.
Bebeklerde uyku düzeni ve gelişim ilişkisi nasıl olmalı?
İlk 6 ay ile 1 yaş arasındaki dönemde bebeğin biyolojik saatinin ve sinir sisteminin henüz gelişmekte olduğunu hatırlatan Dr. Yendur, bu süreçte gece sık uyanmaların ve uyku saatlerinin değişken olmasının normal olduğunu belirtti. Ailelerin bu dönemde katı uyku saatleri dayatmaması gerektiğini, bebeğe şefkatle zaman tanımanın önemli olduğunu söyledi.
Ancak 1 yaş sonrasında uyku düzeninde geç yatma ve sık uyanmalar kronikleşirse, çocukların boy ve kilo gelişiminde sapmaların ortaya çıktığını aktardı. Derin uykunun kaçırılmasının büyüme faktörlerinin salgılanmasını engellediğini, bunun da kemik uzamasını yavaşlattığını anlattı. Kilo açısından ise iki farklı risk bulunduğunu; bazı çocuklarda kilo alımının durduğunu, bazılarında ise geç yatmanın yol açtığı gece atıştırmaları ve hormon dengesizliği nedeniyle obezite gelişebileceğini ifade etti.
Gündüz ve gece uykusunun hücresel etkileri nelerdir?
İnsan bedeninin güneş ışığı döngüsüne göre programlandığını belirten Dr. Yendur, beynin biyolojik saat merkezinin ışık ve karanlık döngüsüne doğrudan tepki verdiğini açıkladı. Melatonin hormonunun yalnızca karanlık ortamda üretildiğini, gündüz uykusunda bu hormonun salgılanamadığını söyledi. Bu nedenle gündüz uykusunun gece uykusunun derin uyku ve rüya evrelerini tam olarak taklit edemediğini, hücresel onarımın esas olarak gece uykusunda gerçekleştiğini vurguladı.
Yetersiz ve kalitesiz uykunun çocukların bağışıklık sistemi ve iştah dengesi üzerinde olumsuz etkileri olduğunu belirten uzman, derin uykuda koruyucu proteinlerin üretiminin arttığını, bu nedenle uyku eksikliğinin sık enfeksiyonlara yol açtığını söyledi. Ayrıca uykusuzluğun leptin ve ghrelin hormonlarını etkileyerek iştahı bozduğunu, çocukların şekerli ve hamur işi gıdalara yönelmesine sebep olduğunu anlattı.
Mavi ışık ve ideal uyku süreleri nasıl etkiliyor?
Dr. Yendur, telefon, tablet ve televizyon ekranlarından yayılan mavi ışığın gözdeki ışık algılayıcı hücreleri uyararak beynin ortamı gündüz olarak algıladığını ve melatonin üretimini engellediğini belirtti. Bu durumun uyku saatinin gecikmesine ve büyüme hormonunun pik yaptığı derin uyku evresinin kaçırılmasına yol açtığını söyledi.
Amerikan Pediatri Akademisi ve Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi kılavuzlarına göre ideal uyku sürelerini şöyle açıkladı:
- Bebeklik dönemi (4-12 ay): Gündüz kestirmeleri dahil 12-16 saat
- Erken çocukluk (1-2 yaş): Gündüz uykusu dahil 11-14 saat
- Okul öncesi (3-5 yaş): Toplam 10-13 saat
- İlkokul dönemi (6-12 yaş): Kesintisiz gece uykusu 9-12 saat
- Ergenlik/lise dönemi (13-18 yaş): En az 8-10 saat
Sağlıklı uyku alışkanlıkları için öneriler nelerdir?
Dr. Yendur, sağlıklı uyku düzeni oluşturmak için bazı temel kurallara dikkat edilmesi gerektiğini belirtti. Yatak odasında telefon, tablet ve televizyon bulunmaması, uykudan 1.5-2 saat önce ekran kullanımının sonlandırılması önerildi. Sabah uyanma saatinin hafta sonları da dahil olmak üzere sabit tutulması ve doğal ışığın odaya girmesinin biyolojik saati düzenlediği vurgulandı.
Yatak odasının serin (18-20 derece), havalandırılmış ve tamamen karanlık olması gerektiğini, gece lambası gerekiyorsa mavi veya beyaz ışık yerine loş kehribar veya kırmızı tonlarının tercih edilmesi gerektiğini söyledi. Uykudan önceki son iki saatte ağır proteinli, şekerli veya sindirimi zor gıdaların verilmemesi gerektiğini belirtti.
Uyku öncesi 20 dakikalık bir rutin oluşturulmasını tavsiye eden uzman, ılık duş, diş fırçalama, hafif masaj, loş ışıkta masal okuma veya ninni gibi sakinleştirici aktivitelerin sinir sistemini rahatlatacağını ifade etti. Gün içinde çocukların açık havada koşup oynamalarına fırsat verilmesinin akşam uykuya daha kolay dalmalarını sağladığını söyledi.
Uyku sırasında ayrılık kaygısının önlenmesi gerektiğini belirten Dr. Yendur, bebeğin ağladığında yalnız bırakılmasının güvenli bağlanmayı zedeleyebileceğini, bunun yerine bebeği sakinleştirip tam uykuya dalmadan yatağına koyan "Kaldır-Koy" gibi şefkatli yöntemlerin tercih edilmesi gerektiğini anlattı. Uyku düzeninin katı kurallar değil, sevgi dolu bir bağın parçası olduğunu ve kuralların haftanın çoğu günü uygulanmasının hem çocuğa hem aileye nefes aldıracağını söyledi.
Sık sorulan sorular
Çocuklarda büyüme hormonu uyku sırasında nasıl salgılanır?
Büyüme hormonu, çocukların derin uyku evresi olan NREM Evre 3 sırasında, özellikle gece 22.00-04.00 saatleri arasında en yüksek seviyeye ulaşır.
Bebeklerde uyku düzeni neden farklıdır?
İlk 6 ay-1 yaş arasında bebeğin biyolojik saati ve sinir sistemi gelişmekte olduğu için gece sık uyanmalar ve değişken uyku saatleri normal kabul edilir.
Ekran kullanımı çocukların uyku kalitesini nasıl etkiler?
Telefon, tablet ve televizyon ekranlarından yayılan mavi ışık, melatonin hormonunun üretimini engelleyerek uyku saatinin gecikmesine ve derin uyku evresinin azalmasına neden olur.
Kaynak: İHA




